Harald 5.

Prins Harald budde saman med foreldra og dei to prinsessene Ragnhild og Astrid på Skaugum fram til 9. april 1940, då dei måtte flykte frå den tyske okkupasjonsmakta. På Elverum skilde Harald, kronprinsesse Märtha og dei to prinsessene lag med kronprins Olav og farfaren, kong Haakon 7. Dei drog over grensa til Sverige, der kronprinsessa hadde nær familie. Då kongen og regjeringa var komne til London i juni, bestemte dei at prins Harald og dei andre familiemedlemene skulle reise frå Sverige til USA. Dei ville hindre at prinsen blei ei brikke i eit politisk spel med okkupasjonsmakta, som hadde tankar om å avsetje kong Haakon og gjere prinsen til barnekonge.

Dei neste fem åra budde prins Harald saman med familien i ein villa på Pooks Hill, eit par mil nord for Washington, D.C. Familien blei teken hand om av Franklin D. Roosevelt, som då var president i USA. Kronprins Olav kom ofte på lengre vitjingar frå London. Prins Harald hadde dessutan stor glede av turar til dei norske styrkane i Little Norway utanfor Toronto, Canada, der han blei som ein slags maskot for dei norske flygarane.

Då tyskarane kapitulerte i mai 1945, reiste familien først til London, og derifrå til Edinburgh i Skottland. Der låg kryssaren «Norfolk» klar til å ta dei til Oslo saman med kong Haakon og størstedelen av Londonregjeringa. Her blei dei 7. juni tekne imot av kronprins Olav, som var komen heim tidlegare, og ordføraren i Oslo, Einar Gerhardsen, samt andre framståande personar frå styresmaktene. Familien flytta så attende til Skaugum etter eit opphald på Bygdøy kongsgard.

Mora, kronprinsesse Märtha, døydde allereie i 1954 etter lang tids sjukdom. Prins Harald var 17 år gamal og skulle ta eksamen på katedralskulen det året. Det hadde vore eit spesielt nært forhold mellom mor og son. Harald har seinare gitt uttrykk for at tida etter bortgangen hennar var tung for han.

I 1957 døydde bestefaren kong Haakon 7., og Harald blei kronprins. Det høyrde då til pliktene hans å møte i statsråd. Etter kort tid måtte han fungere som regent medan kong Olav var på reise.

Harald og Sonja fungerte som kronprinspar i meir enn 20 år. For ein komande konge var dette viktige læreår. Dei reiste mykje rundt i landet og var òg med på mange reiser utanlands saman med folk frå næringsliv og samfunnsliv elles.

Dei fekk to born: prinsesse Märtha Louise 22. september 1971 og arveprins Haakon Magnus 20. juli 1973.

Som faren og farfaren såg kong Harald det som viktig å bidra til inkludering av ulike grupper i samfunnet. Kong Haakon ville ta imot kongeoppdraget etter ei folkerøysting, og han spela ei rolle då Arbeidarpartiet for første gong fekk regjeringsoppdraget i 1928. Kong Olav la vekt på samane sine rettar og at det nye etniske mangfaldet i landet måtte møtast med toleranse og inkludering. Det same har kong Harald gjort.

Kong Harald heldt mange talar som vekte merksemd, både for det politiske innhaldet og for reine verdispørsmål. Ein av dei mest kjende talane vart halden i Kiberg på Varangerhalvøya under den første reisa kongeparet gjorde i Nord-Noreg. Her kom kong Harald med heider til partisanane under andre verdskrigen og såg positivt på haldningane deira til Russland, med familieband og godt naboskap. Det var rekna som ei oppreisning til folk som var blitt gløymde og haldne utanfor når det gjaldt innsatsen under okkupasjonen. Kongen sa innleiingsvis:

«Det kan være smertelig å måtte se historie i et nytt lys. Jeg har en spesiell følelse av dette når jeg står her foran et monument over en del av vår historie som tildels har vært tiet ihjel.»

Kong Harald var ofte meir direkte og tydeleg enn mange politikarar i verdispørsmål. Slik tok han omsynet til inkludering endå lenger enn kongane før han. Som konge var han med på feiringa av den pakistanske nasjonaldagen. Men han var òg oppteken av andre vanskelege og viktige spørsmål i samtida. I ein vidgjeten tale i Slottsparken i 2016, under 25-årsmarkeringa av tronskiftet i 1991, gav han ei rekkje døme på kva nordmenn er. To setningar vekte ekstra merksemd:

«Nordmenn er jenter som er glad i jenter, gutter som er glad i gutter, og jenter og gutter som er glad i hverandre. Nordmenn tror på Gud, Allah, Altet og Ingenting.»

Etter terroråtaka 22. juli 2011, stod kongen og kongehuset fram som samlande. Kongen sjølv var tydeleg merkt av hendinga og gret ope under markeringa i Oslo domkyrkje eit par dagar etter terroren. Han rørte mange med ein sterk og personleg tale under den nasjonale minnemarkeringa i Oslo Spektrum i august same året:

«Som far, bestefar og ektefelle kan jeg bare ane noe av deres smerte.
Som landets konge føler jeg med hver enkelt av dere. [...] Tragedien har minnet oss om det grunnleggende som binder oss alle sammen i vårt flerkulturelle og mangfoldige samfunn.»

Ved fleire høve kom han attende til setninga om at fridomen er sterkare enn frykta.

Mange personar i offentleg og privat verksemd og diplomatar i Oslo gav uttrykk for at dei var imponerte over kunnskapane til kong Harald og den tydelege interessa han hadde for mange samfunnsforhold, både nasjonalt og internasjonalt. Å vere monark i eit konstitusjonelt monarki som i Noreg, der monarken har svært avgrensa og mest symbolsk makt, er ein vanskeleg balansekunst. Kong Harald gjorde det på ein måte som vekkjer respekt hos folk flest. Jamt over 70 prosent av folket var tilhengjarar av monarkiet i hans regjeringstid, og endå fleire var positive til måten kong Harald løyste oppgåvene sine på. Derfor var det lite snakk om innføring av republikk i hans tid som konge.

Kong Harald var engasjert i fleire ulike organisasjonar. På fritida var han mellom anna ein dugande seglar, og han deltok i tre olympiske leikar, i 1964, 1968 og 1972. I VM hadde han fleire medaljar, inkludert gull med båten «Fram X» i 1987. Han hadde òg mange gode plasseringar i andre store turneringar, til dømes EM-gull i havsegling i 2005. Han var kjend som ein streng, men humørfylt skipper på seglbåtane. Han blei heidra med Holmenkollmedaljen i 2007 og Norges idrettsforbunds heiderspris i 2010.

Han var dessutan aktiv som idrettsadministrator. Til dømes samla han norske konkurranseseglarar i éin organisasjon og fekk dei med i Norges idrettsforbund. Han var òg aktiv i leiinga for OL på Lillehammer i 1994.

Kong Harald dreiv òg med ulike former for friluftsliv. Han var ein tolmodig laksefiskar og ein ivrig jeger.