Øygarden

Berggrunnen i Øygarden er restar av den kaledonske fjellkjeda. Denne består i hovudsak av gneis og gabbro, med innslag av mellom anna granitt, særleg sør for Syltøyosen vest på Sotra. Landskapet, som er småkupert med ei strøkretning hovudsakleg nordnordvest–sørsøraust, er prega av lyngheiar, torvmyrar, mange småvatn og ein del planta skog. Høgdedraga når i vestre del av Sotra så vidt over 100 meter over havet, medan dei i gneisområdet i aust jamt over er høgare; her når Liatårnet 343 meter over havet. Landskapet i nordre del av kommunen, det vil seie i Øygarden etter grensene før 2020, er lågt og forholdsvis flatt. Høgaste punkt her er Blomøyknuten på Blomøyna med 74 meter over havet.

Kysten i vest er i det meste av kommunen sterkt innskoren, og farvatnet utanfor ureint. Omtrent midt på Sotra skjer Syltøyosen med Fjellspollen seg djupt inn i Sotra frå vest, medan Skogsvågen og den indre delen Angskotvågen gjer det same frå aust. Saman deler dei øya nesten i to.

På vestsida av øyane er viktige samle- og hekkeplassar for fugl, og fleire mindre område er derfor freda som naturreservat. Det største verneområdet er likevel Tjeldstømarka naturreservat på austsida av Alvøyna, eit 1061 dekar stort våtmarksområde som blei verna i 1995. Her hekkar ei rekkje fuglar, mellom anna songsvane og grågås.

Busetjinga er relativt tett på dei fleste av dei større øyane, oftast samla i små strandstader og fiskevær. Tettast er busetjinga på Litlesotra, Bildøyna og austsida av Sotra.

Den klart største tettstaden i Øygarden er Knarrvika/Straume, som omfattar delar av Litlesotra og Bildøyna, i tillegg til Kolltveit på austsida av Sotra. Ein annan stor tettstad er Ågotnes på Sotra. Dei andre større grendene i kommunen ligg på Toftøyna, Blomøyna, Ona, Misje og Bjorøyna.

Ifylgje definisjonen til Statistisk sentralbyrå er det 22 tettstader i Øygarden (2025). Tettstadene er til saman 22,4 km² og omfattar 7 prosent av arealet i kommunen.

Det blei etablert brusamband til Sotra i 1971, og seinare er vegnettet utbygd med bruer mellom alle dei største øyane i heile øyrekkja. Dertil blei oljebasen på Ågotnes etablert i 1973, og seinare er det opna oljeterminal (Stureterminalen) i 1988 og ilandføringsanlegg for gass på Kollsnes (1996). Dette har gitt kommunen sterk vekst i folketalet gjennom fleire tiår. Etter dagens grenser dobla såleis folketalet i Øygarden seg mellom 1985 og 2019, og i tiårsperioden 2009–2019 auka folketalet med gjennomsnittleg 1,9 prosent årleg mot 1,0 prosent i Vestland fylke. Øygarden har etter Bergen størst folketal blant kommunane i Vestland.

Etter offentleg administrasjon og tenesteyting er industri og bergverk viktigaste næring i Øygarden. Desse næringane blir dominert av bransjar som står sentralt i petroleumsverksemda (bergverk/oljeutvinning, bygging av skip og oljeplattformer og maskinindustri). Desse bransjane, som har meisteparten av sysselsetjinga i industrien i Øygarden, er prega av verksemda til Coast Center Base AS som har anlegg på Kollsnes på Ona (gassbehandlingsanlegg) og på Sture på Alvøyna (ilandføringa av olje via røyrleidning frå Osebergfeltet). Industrien elles består hovudsakleg av verkstad- og næringsmiddelindustri.

Øygardsvegen (fylkesveg 561 i kombinasjon med riksveg 555) har ved hjelp av ei rekkje større og mindre bruer gjort alle dei store øyane i kommunen landfaste. Det er relativt gode bussamband internt i kommunen og til Bergen sentrum.

Øygarden høyrer til Vest politidistrikt, Hordaland tingrett og Gulating lagmannsrett.

Øygarden er del av Bergen næringsregion saman med Askøy, Bergen, Bjørnafjorden og Samnanger.

Øygarden kommune svarer til dei fem sokna Fjell, Foldnes, Hjelme og Blomvåg, Landro og Sund i Vesthordland prosti (Bjørgvin bispedømme) i Den norske kyrkja.

Mot slutten av 1800-talet høyrde Øygarden til Nordhordland fogderi i Søndre Bergenhus amt.

Øygarden blei tidleg busett. I 1980-åra blei det avdekt ei rekkje steinalderbuplassar i kommunen, og det er gjort utgravingar av gardsanlegg på Høybøen lengst nord på Sotra, truleg i bruk frå midten av 1100-talet til 1349–1350, då svartedauden råka. Det er to kyrkjegardar frå koleraåret 1849 i høvesvis Bildøydalen og Møvik på vestsida av Sotra.

Øygarden er kjend for det vakre kulturlandskapet sitt, som er prega av eldre busetnad i gamle strandstader og fiskevær, både langs Hjeltefjorden og på yttersida av øyrekkja. Det er Kystmuseum i Ovågen på Ona som gir eit bilete av Øygardens historie. Det ligg eit kystkultursenter med naustmiljø i Trellevika på Toftøya sørvest i kommunen.

Kvart år blir det arrangert fleire festivalar i kommunen, mellom anna ein musikkfestival (Periferifestivalen) i Glesvær sørvest på Sotra. Ved losstasjonen i Hummelsund på Toftøya er det eit nasjonalt minnesmerke for omkomne losar og båtmannskap.

Av attraksjonar frå andre verdskrigen er Fjell festning på Sotra, bygd av tyskarane, som var blant dei sterkaste festningsanlegga i Nord-Europa . Telavåg heilt i vest på Sotra blei mykje nytta til illegal englandstrafikk , og under ein samanstøyt med norsk motstandsrørsle i 1942 blei to tyske offiserar drepne. Dette utløyste ein tysk represalie som bestod i at staden blei brend, den mannlege befolkninga blei send til Tyskland, og kvinner og barn blei internerte på Framnes ungdomsskule i Hardanger . I Telavåg ligg Nordsjøfartmuseet som fortel om Nordsjøfarten under krigen og Telavågtragedien.

Fjell kyrkje er ei langkyrkje i tre, bygd i 1874 og påbygd i 1972. Landro kapell er ei arbeidskyrkje i betong, bygd i 1977. Foldnes kyrkje er ei særprega kyrkje på Litlesotra frå 2001. Sund kyrkje i Klokkarvik er bygd i 1997, etter at den gamle trekyrkja frå 1877 brann ned i 1994.

Kommunevåpenet i den nye Øygarden kommune er det gamle våpenet til tidlegare Sund (godkjent i 1988) med ei blå fyrlykt mot sølvfarga bakgrunn. Motivet viser til sjøen.

Namnet Øygarden siktar til at fleire øyar ligg som eit gjerde (gard) mellom havet og landa innanfor, som ein skjergard.

• Vestland
• Noregs geografi
• Midhordland

• Øygarden kommune
• Statistisk sentralbyrå: Kommunefakta Øygarden

• Asphaug, Arne (1992–2006): Øygarden, sju bind, isbn 82-991988-0-1.
• Dåvøy, Kjell Terje (2000): Gards- og ættesoge frå Dåvøy og Rotevågsøy: to øyer i Øygarden kommune og soga om Fløskjeret
• Vik, Odd Arild med fleire (2010): Bygdebok for Vik i Øygarden: frå dei eldste tider til no, isbn 978-82-7129-218-8.