Ål (kommune)

Ål strekk seg i nordvest til fylkesgrensa mot Vestland fylke. Den er ein utprega fjellkommune, der 81 prosent av arealet er fjell og vidder over 900 meter over havet, og med nesten 1700 sjøar og vatn. Berggrunnen består av grunnfjell i sør, både i sjølve Hallingdal og i fjellet på sørsida. På nordsida av hovuddalføret er grunnfjellet dekt av omdanna kambrosiluriske sedimentslag (fyllitt), og over fyllitten er dei såkalla skyvedekka skyvd fram i kaledonsk tid. Mange av desse er til dels mykje eldre. Skyvedekka består av harde bergartar, mellom anna gabbro, og dei dannar dei høgaste partia i kommunen nord for Votndalen.

Høgaste fjell er Raudbergnuten (1819 meter over havet) på Raudebergskarvet i nordvest, på grensa til Lærdal og Hemsedal, og noko lengre sør Reineskarvet (1791 meter over havet). Sør for skyvedekka er fjellviddene mykje lågare, 1050–1250 meter over havet.

Hallingdal har retning vestsørvest–austnordaust gjennom kommunen, og Hallingdalselva dannar her den lange og smale Strandafjorden (445 meter over havet).

Kommunen har to naturvernområder:

• Fødalen landskapsvernområde, 102 821 dekar, verna i 1992.
• Tuftelia naturreservat, skogvern, 63 dekar, verna i 1973.

Kaldaste månad er januar med normal på –6,2 °C, og varmaste månad er juli med normal på 12,4 °C. Mest nedbør er det i august med normal på 82,4 millimeter og minst er det i april med normal på 37,1 millimeter. Målingane er gjorde ved Oldebråten målestasjon.

Busetjinga er tettast i hovuddalføret, der ein finn rundt 3/4 av befolkninga til kommunen. Gardane ligg høgt, dei fleste på ein fruktbar sidemorene på nordsida av dalen (solsida). Det er òg ein del gardsbusetnad i sidedalane mot nord (frå vest): Kvindas dalføre med Kvinnegardslie, Votndalen og Lyas dalføre med Oppheimsgrenda.

Folketalet i Ål var stabilt frå andre verdskrigen fram til 1970-åra, deretter har det vist svak vekst eller vore relativt stabilt. I tiårsperioden 2010–2020 hadde kommunen eit stabilt folketal, medan det auka med gjennomsnittleg 0,2 prosent årleg i Hallingdal samla sett.

Ifylgje definisjonen til Statistisk sentralbyrå er det to tettstader i Ål (2025). Tettstadene er til saman 3,9 km².

Administrasjonssenteret Ål ligg midt i hovuddalføret, ved den austlege enden av Strandafjorden. Lenger aust ligg Torpo.

Etter offentleg administrasjon og tenesteyting, er næringa byggje- og anleggsverksemd, kraft- og vassforsyning/renovasjon og industri den største næringa i Ål med med vel ein tredel av arbeidsplassan. Fleire entreprenørfirma har med sete i kommunen, likeins ei rekkje handverksbedrifter. Viktigaste industribransjar er trelast- og trevareindustri og andre viktige bransjar er bergverk, verkstadsindustri og næringsmiddelindustri. Kommunen har elles variert småindustri. Næringsområdet ved Kleiva på grensa til Hol har ein stor del av verksemdene i industrien.

Turistnæringa er av stor betydning for Ål, først og fremst nord for hovuddalføret, der ein finn ei rekkje hotell og pensjonat, leilegheitskompleks og store hytteområde. Relativt sett er viktigheita av turismen likevel mindre i Ål enn i dei andre hallingdalskommunane.

Primærnæringane har berre nokon få prosent av arbeidsplassane i Ål. Jordbruket er i prega av husdyrhald, både storfe, sau og geit. Ål er einaste kommune i fylket med geitehald av betydning. Ål har størst jordbruksareal blant hallingdalskommunane, med mykje eng og beitemark, og mange setrar som framleis er i drift. Det var fram til 2020 noko pelsdyravl (mink, rev) i kommunen.

I tettstaden Ål kjem avisa Hallingdølen ut tre gonger i veka.

Bergensbanen går gjennom Ål på sørsida av dalen med stasjonane Ål og Torpo i kommunen. På nordsida av dalen går riksveg 7 (strekninga Hønefoss–Hardangerbrua på eit av hovudsambanda mellom Oslo og Bergen). Fylkesveg 2930 fører frå riksveg 7 nordover Votndalen til bygdene Leveld og Vats, likeins opp Kvindas dalføre til Myking.

Det er ei rekkje vegar i fjellet, nokre eldre knytt til seterdrifta, nokre i tilknyting til utviklinga av turisttrafikken i området, og mange i samband med kraftutbygginga. Ein av desse fører over fjellet til Holde bru i Hemsedal, to over til Holsdalføret til høvesvis Hol og Hovet.

I administrasjonssenteret ligg Ål vidaregåande skule, Ål folkehøgskule og kurssenter for døve, og på Torpo er det landbruksskule (Lien landbruksskule). Ål har lokalmedisinsk senter for Hallingdal. Torpomoen, som ligg på området til den tidlegare heimevernsskulen, er eit regionalt utdannings- og øvingssenter innan HMS.

Ål høyrer til Sør-Øst politidistrikt, Buskerud tingrett og Borgarting lagmannsrett.

Ål kommune svarer til dei tre sokna Leveld, Torpo og Ål i Hallingdal prosti (Tunsberg bispedømme) i Den norske kyrkja.

Kommunen er med i Hallingdal interkommunalt politisk råd saman med Flå, Gol, Hemsedal, Hol og Nesbyen.

Mot slutten av 1800-talet høyrde Ål til Ringerike og Hallingdal fogderi i Buskerud amt.

Torpo stavkyrkje, som er den eldste bevarte bygninga i Hallingdal, er truleg oppført på slutten av 1100-talet. Den har rik takdekorasjon frå siste del av 1200-talet. Delar av Ål stavkyrkje, riven i 1880, er utstilte i Stavkyrkjemuseet i Prestegarsdslåven i Ål. Både Torpo og Ål fekk nye kyrkjer i 1880, begge er trekyrkjer. Ål kyrkje er prostikyrkje for Hallingdal.

Ål kulturhus vart bygd i 1992 og kan mellom anna by på kunstutstillingar og verdas største samling kunstverk av Rolf Nesch. Ål bygdemuseum er ei avdeling av Hallingdal museum. Museet har i alt 33 hus, mellom anna det intakte tunet på Leksvoll som inneheld ei tingstove, likeins eit par våningshus frå 1600-talet.

Kvar vår vert Den norske folkemusikkveka skipa til i Ål, og i juni vert den årlege Ålutstillinga arrangert.

Kommunevåpenet vart godkjent i 1984 og har tre enkelttinda sølvruter mot ein raud bakgrunn. Dette speglar husflidstradisjonen i kommunen, her ved eit åklemotiv. Det tredelte motivet viser òg til dei tre sokna til kommunen, Ål, Torpo og Leveld.

Namnet kjem truleg av norrønt áll, ‘stripe, smal renne', og siktar til at bygda ligg i ein trong elvedal.

• Buskerud
• Hallingdal

• Ål kommune
• Statistisk sentralbyrå: Kommunefakta Ål kommune
• Miljødirektoratets naturbase

• Fonnum, Helge med fleire (1952–1969): Aal bygdesoge, fire bind
• Oppsato, Olav (2007–): Gamle Aal i tekst og bilete, tre bind
• Søyland, Aud (2006): Me og uss, de og dikko: dialekt i Ål og Torpo
• Warberg, Thor (2008): Aal bygdesoge: slektssoga, ti bind