Edukira joan

Aldude

Aldude
 Nafarroa Beherea, Euskal Herria
Esnazu herriko Jasokuntzaren eliza eta pilotalekua

Bandera


Armarria


Mapa
Kokapena
Herrialdea Euskal Herria
Lurraldea Nafarroa Beherea
EskualdeaBaigorri-Ortzaize
Administrazioa
Estatua Frantzia
Eskualdea Akitania Berria
Departamendua Pirinio Atlantikoak
ElkargoaEuskal Hirigune Elkargoa
BarrutiaBaiona
KantonamenduaEuskal Mendialdea
Izen ofiziala Aldude
Auzapeza
(2020-2026)
Martin Suquilbide
(independente)
Posta kodea64430
INSEE kodea64016
Herritarraaldudar
Kokapena
Koordenatuak43°05′46″N 1°25′33″W / 43.0961°N 1.4258°W / 43.0961; -1.4258
Azalera23,27 km2
Garaiera345-1000 metro
Distantzia25,9 km (Donibane Garazitik)
Demografia
Biztanleria380 (2018:  5)
alt_left 155 (%47) (%53) 175 alt_right
Dentsitatea14,27 biztanle/km²
Zahartzea[1]% 20,43
Ugalkortasuna[1] 18,83
Ekonomia
Jarduera[1]% 79,49 (2011)
Desberdintasuna[1]% 1,11 (2011)
Langabezia[1]% 2,78 (2013)
Euskara
Euskaldunak% 52,78 (2010)
Erabilera% 20,55 (2011)
Datu gehigarriak
SorreraXVI. mendea

Aldude[2][a] Euskal Herriko udalerri bat da, Nafarroa Beherea lurraldean kokatuta. Baigorri-Ortzaize eskualdean dago, Donibane Garazi hiriburutik 25,9 kilometrora. Altuera 345 eta 1 000 metro artekoa da, eta 23,27 km²-ko azalera hartzen du. 2018. urtean 327 biztanle zituen.

Bertako biztanleak aldudarrak dira.

Aldudeko ibarreko hiriburua da.

Aldude beste hizkuntza batzuetan ere ezagutzen da, hala nola:

Gainera, toponimoa hainbat modutan agertu da historian zehar:

  • Alduide (1193)[5]
  • Montes de Alduides (1237)[6]
  • Aldude (1353)[6]
  • Alduyde (1374, 1381, 1392)[5][6]
  • Alduide (1614, Nafarroako Kontuen Ganberako tituluak)[7]
  • Les Aldudes (1863)[8]

Aldude izena Aldubide izenaren uzkurduratik datorrela pentsa daiteke. Aldu (garai batean "altu" izendatzeko tokiko hitza zena) eta bide hitzen elkarketak osatzen dutela pentsa daiteke.[9]

Beste toponimoak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ahuntzarita "ahuntzen arrokaren lekua" esalditik dator.

Elokadi Baztanekiko mugan dagoen txoko bat da, 1863an Iparraldeko eta Bearnoko hiztegi topofrafikoak aipatzen duena.[8]

Eznaratzu aurreko toponimotik dator Esnazu, 1863an Iparraldeko eta Bearnoko hiztegi topofrafikoan Eznazu bezala jaso zena eta Cassiniren mapan Esnaratsu. ez- a es- aldaketa "esne" hitzarekin asimilatzearen ondorio da.

Aldude Aldudeko ibarran dago.

Ingurune naturala

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Baigorri-Ortzaize eskualdean dago kokaturik udalerria, mendi garaiez inguraturik: Adi (1 459 m) eta Iturrunburu (1 291 m) aipagarrienak izanik.

Urepele eta Bankarekin batera Kintoa osatzen du, Nafarroa Garaiak eta Nafarroa Behereak elkarrekin dituzten larreak.

CNRSk 2010ean egindako Joly ikerketaren arabera, udalerriak klima ozeaniko garbia du[10]. Köppen-Geiger sailkapenaren arabera, Cfb motakoa da: klima epela, uda freskoa, sasoi lehorrik gabe[11]. Météo-Franceren 2020ko tipologiaren arabera, udalerria mendiko klima du, eta Pirinio Atlantikoetako klima-eskualdean kokatuta dago (ezaugarri nagusiak: prezipitazio handiak (>1200 mm/urte) urte osoan; negu oso epela (7,5 °C lautadan), haize ahulak)[12]. RE2020 araudiaren arabera, eraikuntza berrietarako, udalerria H2c zonan dago[13].

1971-2000 aldiko batez besteko urteko tenperatura 12,1 °C-koa da, 12 °C-ko anplitude termikoarekin. Urteko batez besteko prezipitazio-metaketa 1449 mm-koa da, urtarrilean 13,2 euri-egun eta uztailean 9,2 egun izanik[10]. 1991-2020 aldirako, hurbilen dagoen Météo-France estazioa Urepele udalerrian dago, 3,2 km-ra, eta bertan neurtutako batez besteko urteko tenperatura 12,8 °C-koa da eta prezipitazio-metaketa 1741,1 mm-koa delarik[14]. Estazio horretan erregistratutako tenperatura maximoa 40,6 °C-koa da, 2025ko abuztuaren 12an lortua; tenperatura minimoa, berriz, -10,3 °C-koa da, 2012ko otsailaren 12an lortua[oh 1][14].

    Datu klimatikoak (Banka, 1981-2010)    
 Hila   Urt   Ots   Mar   Api   Mai   Eka   Uzt   Abu   Ira   Urr   Aza   Abe   Urtekoa 
Erregistraturiko tenperatura maximoa (°C) 22.3 29.0 33.0 35.0 36.5 41.1 40.9 42.6 37.5 35.0 28.0 24.0 42.6
Batez besteko tenperatura maximoa (°C) 11.0 12.3 15.3 16.9 20.8 23.9 25.9 26.1 23.7 19.4 14.1 11.5 18.4
Batez besteko tenperatura (ºC) 6.9 7.6 10.0 11.5 15.1 18.1 20.1 20.3 17.7 14.5 9.9 7.6 13.3
Batez besteko tenperatura minimoa (°C) 2.8 3.0 4.7 6.1 9.3 12.3 14.3 14.5 11.8 9.5 5.7 3.8 8.2
Erregistraturiko tenperatura minimoa (°C) -12.6 -13.0 -8.5 -2.5 1.0 3.0 6.2 3.5 1.0 -1.5 -7.7 -9.7 -13
Batez besteko prezipitazioa (mm) 187.6 159.5 158.6 181.2 131.5 84.4 74.9 84.4 115.3 152.9 212.5 201.6 1744.4
Prezipitazio maximoa 24 ordutan (mm) 99.0 109.0 109.5 95.7 97.0 69.0 86.7 85.2 81.0 99.0 96.5 130.1 130.1
Iturria: Frantziako klimatologia zerbitzua[15]

1374. urteko Nafarroako artxiboko dokumentu batean agertzen da, Alduyde izenarekin. Populazio finkorik gabeko artzaintza-eremutzat hartzen zen. Aldudeko artzainek, hasiera batean, etxolak altxatzeko eta baratze txiki bat lantzeko eskubidea zuten, baina ez ziren euren lurren jabeak, antzinako araudien arabera, banaezintzat hartzen baitziren. Egungo komunitatearen kokalekua Jourmendi izeneko leku baten gainean gertatu zen.[6]

Populazio handiena XVII. eta XVIII. mendeetan izan zen, Baigorriko ibarretik etorritako artzain eta ezkonberri bikoteekin. Jende horiek aurre egin behar izan zioten etxe eraiki berriak aldian behin eraistera bultzatzen zituzten haraneko agintarien aurkakotasunari. 1765ean Aldudeko biztanleek bost sindiko izendatu zituzten beren arazoez ardura zitezen Baigorriri men egin gabe.

Frantziako Iraultzaren bezperan, Aldudeko ibarreko Batzarrean onartua da. Hala ere, Iraultzaren garaian bakarrik ezarri zen udalerri independentean. 1794ko ekainaren 3an, Konbentzioaren Gerrako Aldudeko guduaren ondorioz herria guztiz erre zuten.[16] 1814an Arthur Wellesley Wellingtongo Dukearen tropek eskualdea inbaditu eta herria erre zuten. 1856tik 1863ra Pirinioen mendebaldean Iruñe eta Baiona arteko burdinbidea Alduden barrena igarotzeko egitasmo bat izan zen, azkenean Irun-Hendaiatik gauzatua.

Duela gutxi arte, Bailea, Perkainenea eta Filipeinea izeneko hiru etxe franko egon ziren, non Frantziako agintariek ez zuten jurisdikziorik. Desertoreen ohiko asilo-lekua ziren. Gauza bera gertatzen zen Esnazu herriko Malsoinea izeneko etxean.

1793 1800 1806 1821 1831 1836 1841 1846 1851 1856 1861 1866 1872 1876 1881 1886 1891 1896 1901
- 1 320 1 675 2 187 2 329 2 391 2 832 2 885 2 824 2 760 1 328 1 226 1 195 1 179 1 197 1 261 1 196 1 152 1 077
1906 1911 1921 1926 1931 1936 1946 1954 1962 1968 1975 1982 1990 1999 2006 2007 2008 2013 2018
1 042 1 008 961 976 984 960 930 851 807 718 586 483 433 395 378 376 373 321 327

BiztanleriaUrtea0500100015002000250030001750180018501900195020002050BiztanleriaBiztanleriaren eboluzioa Datu hauek Wikimedia Commonsetik eskuratu dira. Aldaketarik behar izanez gero, han egin dezakezu. 1962 eta 1999 artean kontatze bikoitz gabeko biztanleria; hortik aurrera, udalerriko biztanleria. Iturriak: Ldh/EHESS/Cassini 1999ra arte. 2006tik aurrera INSEEren datuak.

Biztanleria-piramidea 2022
Guztira: 175 gizon, 155 emakume
%GizonakAdinaEmakumeak%
0.00
 
95+
 
0.00
2.86
 
90-94
 
6.45
0.00
 
85-89
 
3.23
0.00
 
80-84
 
12.26
5.14
 
75-79
 
0.00
12.57
 
70-74
 
0.00
2.86
 
65-69
 
3.23
29.14
 
60-64
 
14.84
5.71
 
55-59
 
15.48
5.71
 
50-54
 
6.45
2.86
 
45-49
 
9.68
5.71
 
40-44
 
3.23
2.29
 
35-39
 
0.00
5.14
 
30-34
 
3.23
0.00
 
25-29
 
6.45
2.86
 
20-24
 
6.45
5.71
 
15-19
 
0.00
5.71
 
10-14
 
3.23
2.86
 
5-9
 
5.81
2.86
 
0-4
 
0.00
Iturria: INSEEren datuetatik eratorritako grafikoa. Biztanleria txikia duten herrietako biztanleria borobildu da bertan eskainitako zenbakietan oinarrituta[17].

Familiak eta etxeguneak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

2023 erroldaren arabera, Aldudes udalerrian 332 biztanle zeuden eta 147 elkarbizitza unitate[oh 2], hau da, 2,26 lagun elkarbizitza unitate bakoitzeko (Metropolitar Frantzian 2,13). Horietatik 51 kide bakarrekoak ziren, 47 etxean seme-alabarik ez zuten bikoteek osatuak eta 30 seme-alabekin bizi ziren bikoteek. Datuok erroldaren laginketan oinarritzen direnez, udalerri honetako kopuruak biribilduta daude eta zehaztasun mugatukoak dira.[19]

332biztanle
147elkarbizitza-unitate
2,26lagun elkarbizitza-unitateko
101familia
30Bikotea seme-alabekin
47Bikotea seme-alabarik gabe etxean
19Guraso bakarrekoak
51Kide bakarrekoa
Laginketan oinarritutako datuak, biribilduta; ez dira ehunekotan adierazten.

Udalerrian 101 familia zeuden, eta horien artean etxean seme-alabarik ez zuten bikoteak ziren ugarienak (47). Guraso bakarreko 24 familietatik 24etan ama zen guraso bakarra. 67 familiek ez zuten 25 urtetik beherako seme-alabarik etxean.[19]

47
30
24
Bikotea seme-alabarik gabeBikotea seme-alabekinGuraso bakarra

2023 erroldaren arabera, udalerrian 261 etxebizitza zeuden. Horietatik 150 egoitza nagusi ziren, 94 bigarren egoitza edo noizbehinkakoak eta 17 hutsik zeuden. Etxebizitza gehienak etxeak ziren (212), eta apartamentuak gutxi ziren (48). Egoitza nagusietatik 121 beren jabearen bizilekuak ziren, 19 alokairuan zeuden, 8 errenta moderatuko etxebizitza gisa alokatuta eta 11 doan lagata.[20]

261etxebizitza
150egoitza nagusi
212etxe
48apartamentu

Etxebizitza multzoa

150
94
Egoitza nagusia (150)Bigarren egoitza edo noizbehinkakoa (94)Hutsik (17)

Etxe mota

212
48
Etxea (212)Apartamentua (48)

Jabetza egoera

121
19
Jabeak (121)Alokairuan (19)HLM (8)Doan lagata (11)

Eraikuntza garaiari dagokionez, 1919 aurretik artean eraikitako egoitza nagusiak ziren ugarienak (81).[20]

Eraikuntza garaia

1919 aurretik81
1919-194514
1946-19709
1971-199014
1991-200510
2006-202020

Egoitza nagusien artean gehienek 5 gela edo gehiago zituzten (97). 89 etxebizitzatan berogailu mota "bestelakoa" erabiltzen zen, INSEEk gehiago zehazten ez duena. 127 egoitza nagusik beren aparkalekua zuten: 66 etxebizitzatan auto bakarra zegoen eta 79tan bi edo gehiago.[20]

Gela kopurua

1 gela0
2 gela6
3 gela13
4 gela34
5 gela edo gehiago97

Berogailu mota

49
89
Fuel-olioa (7)Elektrizitatea (49)Gas botila (6)Bestelakoak (89)

Aparkalekua eta ibilgailuak

127aparkalekua
66ibilgailu 1
79ibilgailu 2+

Enplegua

2023 urtean 15-64 urteko 196 biztanleetatik 165 aktibo ziren (% 84,2), horietako 163 lanean (% 83,2) eta 2 langabezian (aktiboen % 1,2).

19615-64 urteko biztanle
% 84,2aktibo
% 83,2lanean
% 1,2langabezia-tasa

Jarduera-tasa: talde bakoitzeko biztanleen artean zenbat diren aktibo (lanean edo langabezian).

15-24 urte% 52,0
25-54 urte% 97,3
55-64 urte% 73,8
Gizonak% 80,6
Emakumeak% 88,2

Langabezia-tasa hezkuntza-mailaren arabera

Titulurik gabe% 0,0
BEPC, brebeta% 0,0
CAP-BEP% 1,9
Batxilergoa% 0,0
Goi-mailako +2% 4,5
Goi-mailako +3/4% 0,0
Goi-mailako +5% 0,0

Marratxo bertikala: udalerriko langabezia-tasa orokorra (% 1,2). Zabalerak eskala finko batean daude (0-% 50), udalerri artean konparagarriak izan daitezen.

31 ez-aktibotik 12 ikasle edo ordaindu gabeko praktiketan ari ziren (% 38,7), 14 erretiraturik zeuden (% 45,2) eta 5 bestelako ez-aktibo ziren (% 16,1).

Ez-aktiboak

% 39
% 45
% 16
Ikasle edo praktikanErretiratuakBestelakoak

Lanbide-kategoria[oh 3]

% 32
% 14
% 8
% 11
% 17
% 17
NekazariakArtisau/merkatariakGoi-mailako langileakErdi-mailakoakEnplegatuakEskulangileak

Udalerrian 183 enplegu zeuden 2023 urtean. Udalerriko biztanle landunak 163 ziren; beraz, udalerria langile-erakarlea da.[oh 4]

183enplegu udalerrian
% 62,3soldatapeko
% 37,7ez-soldatapeko
NekazaritzaIndustriaEraikuntzaMerkataritza/zerbitzuakAdministrazioa/hezkuntza/osasuna

Diru sarrerak

2023 urtean, diru-sarreren mediana 19.270 eurokoa zen.

19.270 €diru-sarreren mediana▼ Dep.: 26.300 €
Hasiera Amaiera Auzapeza Alderdia
1808 Jean Ardantz
1815 Jean Uhide
1816 Martin Arrambide
1829 Charles Schmarzow
1831 Salvat Larre
1833 Mathieu Barcelona
Jean Arambel
1839 Charles Schmarzow
1848 Pierre Mocoçain
1860 Alfred Saurel
1862 Étienne Ritou
Jean Bergougnan
1871 Étienne Ritou
1885 1898 Jean Chabagno
1995 2014 Peio Setoain
2014 2020 Jean-Michel Dendarieta
2020 karguan Martin Suquilbide
falta diren datuak osatu egin behar dira

Erakunde publikoak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

2017ko urtarrilaren 1era arte, Aldude Garazi-Baigorri herri elkargoaren kide zen. Une horretatik aurrera, sortu berria zen Euskal Hirigune Elkargoaren parte izatera pasa zen.[21]

Euskal Hirigune Elkargoaren esku dagoko Car Express hiriarteko autobus sareak zerbitzatzen du herria. Guztira, line batek eskaintzen du zerbitzua.[22]

Leon Arambel[23]: Euskal Herriko Ahotsak proiekturako egindako elkarrizketa[24][25]

Luis Luziano Bonapartek, 1869an, Aldudeko ibarreko herri guztiak sailkatu zituen, mendebaldeko behe-nafarrera euskalkian, Arberoa eta Ortzaize ibarretan hitz egiten zena.[26]

Koldo Zuazok, 2010ean, Aldudek nafar-lapurtera euskalkian sailkatu zituen.[27]

Ondasun nabarmenak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Aldudar ospetsuak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Herri senidetuak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Aldude ondorengo herriekin senidetuta dago:

  1. /alðuðe/ ahoskatua (laguntza)
  1. Estazioko erregistroak 2007ko apirilaren 1an eta 2025ko urriaren 2an artekoak dira.
  2. INSEEren ménage kontzeptua (elkarbizitza-unitatea / etxegunea) etxebizitza berean bizi diren pertsonak dira, ahaidetuta egon edo ez. Famille kontzeptua (familia), aldiz, elkarbizitza-unitate BATEN BARRUAN dagoen bikote bat (seme-alabekin edo gabe) edo guraso bakar bat da. Kide bakarreko etxegune batek ez du familiarik: hortik dator udalerri bakoitzean elkarbizitza-unitate kopurua familia kopurua baino handiagoa izatea beti.
  3. Frantziako lanbide-sailkapen ofiziala (PCS) darabil: goi-mailako langileak zuzendariak eta goi-mailako lanbide intelektualak dira (ingeniariak, irakasle unibertsitarioak, medikuak...); erdi-mailakoak irakasleak, teknikariak eta erdi-mailako kudeatzaileak; enplegatuak bulego- eta zerbitzu-langileak (administrazio-langileak, saltzaileak...); eskulangileak eskulanezko lanbideak, kalifikatuak zein ez.
  4. Atal hau lantokiaren arabera neurtzen da, ez bizilekuaren arabera: udalerriko enplegu kopuruak eta bertako biztanle langileen kopuruak ez datoz bat.

Erreferentziak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
  1. 1 2 3 4 5 Euskal Herriari Begira. Udalbiltza.
  2. Euskaltzaindia. 122. araua: Nafarroa Behereko herri izendegia. .
  3. Jobbé-Duval, Brigitte. (2009). Dictionnaire des noms de lieux des Pyrénées-Atlantiques. Archives & Culture ISBN 978-2-35077-151-9. PMC 466662204. (kontsulta data: 2021-05-17).
  4. Gran Enciclopedia de Navarra | ALDUIDES. (kontsulta data: 2021-05-17).
  5. 1 2 Orpustan, Jean-Baptiste. (2006). Nouvelle toponymie basque : noms des pays, vallées, communes et hameaux historiques de Labourd, Basse-Navarre et Soule. (Éd. entièrement rev. et corr. argitaraldia) Presses universitaires de Bordeaux ISBN 2-86781-396-4. PMC 72757865. (kontsulta data: 2021-05-17).
  6. 1 2 3 4 «Aldude» www.pop.culture.gouv.fr (kontsulta data: 2021-05-17).
  7. Don Jose Yanguas Miranda jaunek argitaratu izenak
  8. 1 2 (Frantsesez) Raymond, Paul. (1863). Dictionnaire topographique du département des Basses-Pyrénées. Impr. impériale (kontsulta data: 2021-05-17).
  9. 1907-2000., Nègre, Ernest,. (1998). Toponymie générale de la France.. Droz PMC 467131108. (kontsulta data: 2021-05-17).
  10. 1 2 (Frantsesez) Joly, Daniel; Brossard, Thierry; Cardot, Hervé; Cavailhes, Jean; Hilal, Mohamed; Wavresky, Pierre. (2010-06-18). «Les types de climats en France, une construction spatiale» Cybergéo : revue européenne de géographie 501  doi:10.4000/cybergeo.23155..
  11. (Frantsesez) Dubreuil, Vincent. (2022-02). «Le changement climatique en France illustré par la classification de Köppen» La Météorologie 116  doi:10.37053/lameteorologie-2022-0012..
  12. (Frantsesez) Le climat en France hexagonale et Corse. .
  13. (Frantsesez) Réglementation environnementale RE2020. 2020-11-18.
  14. 1 2 (Frantsesez) Station Météo-France « Urepel_sapc », fiche climatologique. .
  15. Bankako estazioko balio klimatologikoak. Frantziako Gobernua (kontsulta data: 2020-08-24).
  16. AL Harmonville. Dictionnaire des dates, des faits, des lieux et des hommes historiques. I.
  17. «Population selon le sexe et l'âge quinquennal de 1968 à 2022 (1990 à 2022 pour les DOM) | Insee» www.insee.fr (kontsulta data: 2026-07-27).
  18. (Frantsesez) «Naissances de 2008 à 2025» Insee (kontsulta data: Txantiloi:Gaurko data).
  19. 1 2 (Frantsesez) «Couples-Familles-Ménages en 2023» Recensement de la population (INSEE).
  20. 1 2 3 (Frantsesez) «Logement en 2023» Recensement de la population (INSEE).
  21. Instituzioaren behar gorria. 2015eko urriaren 11. Argia.com
  22. (Frantsesez) «Ipar Euskal Herriko TXIK TXAK sarea: garraio publikoaren gorakada handia hilabetean.» France Bleu 2019-10-21 (kontsulta data: 2021-04-22).
  23. «Arambel, Leon - Ahotsak.eus» ahotsak.eus (kontsulta data: 2018-10-16).
  24. «Ahotsak.eus, Euskal Herriko hizkerak eta ahozko ondarea» www.ahotsak.eus (kontsulta data: 2018-10-16).
  25. «Bizkaitarrekin gazteleraz Iparraldeko artzainek - Ahotsak.eus» ahotsak.eus (kontsulta data: 2018-10-16).
  26. Luis Luziano Bonaparte. Carte des Sept Provinces Basques, montrant la delimitation actuelle de l´euscara, et ses divisions en dialectes, sous-dialectes et varietés, 1863.
  27. Koldo Zuazo. El euskera y sus dialectos. Alberdania, 2010.
  28. Iguxkagerrea: Frantziako Kultura Ministerioa, Mérimée datu basea
  29. Joalginenborda: Frantziako Kultura Ministerioa, Mérimée datu basea
  30. Menementa: Frantziako Kultura Ministerioa, Mérimée datu basea
  31. Jasokundeko kapera: Frantziako Kultura Ministerioa, Mérimée datu basea
  32. Esnazuko eliza: Frantziako Kultura Ministerioa, Palissy datu basea
  33. Andre Mariaren eliza: Frantziako Kultura Ministerioa, Mérimée datu basea
  34. «Wayback Machine - Nafarroako herri eta hiri senidetuak» web.archive.org (kontsulta data: 2022-05-13).

Ikus, gainera

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kanpo estekak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]