Sango er det offisielle språket i Den sentralafrikanske republikken ved sida av fransk. Det fungerer også som lingua franca (handelsspråk) i tilgrensande delar av Tsjad, Den demokratiske republikken Kongo og Kamerun.
Talet på førstespråkstalarar ligg truleg på over 400 000 og talet på andrespråkstalarar over 5 millionar – mellom anna dei fleste innbyggjarane i Den sentralafrikanske republikken (2026).
Sango utvikla seg som lingua franca frå 1880-talet i kontakten mellom lokale folkegrupper og europeiske kolonistar. Det er ein forenkla – eller pidginisert – variant av språket ngbandi, som blir snakka langs dei øvre delane av elva Ubangi i Den sentralafrikanske republikken. Sango og ngbandi er ikkje innbyrdes forståelege.
I utgangspunktet hadde ikkje sango førstespråkstalarar, men etter kvart fekk mange yngre folk i byane sango som førstespråk, slik at språket blei kreolisert.
Frankrike etablerte kolonien Ubangi-Chari (fransk Oubangui-Chari) i 1894, og Den katolske kyrkja starta misjon i området same året. I førstninga brukte dei lokale språk i arbeidet sitt – Den sentralafrikanske republikken har 80 etniske grupper som snakkar 69 ulike språk – men gjekk seinare over til å bruke sango. I 1921 begynte også protestantiske misjonærer å arbeide i kolonien, og dei valde sango som sitt kyrkjespråk. Protestantiske og katolske misjonærar skreiv sango kvar på sin måte og styresmaktene på måtar som avveik frå begge. Lærebøker og grammatikkar skrivne av lingvistar brukte fonemisk transkripsjon.
Den første beskrivinga av språket sango er truleg Vocabulaire français-sango et sango-français, précédé d'un abrégé grammatical, som den katolske presten J. Calloc'h gav ut i 1911.
I 1965, fem år etter at Ubangi-Chari blei ein sjølvstendig stat – Den sentralafrikanske republikken – fekk sango status som nasjonalspråk. I 1966 kom heile Bibelen ut på sango, med ei franskbasert rettskriving. Franske lånord er skrivne i vanleg fransk rettskriving, til dømes acréé 'skapte' og lumière 'lys'. (A-en i acréé er ein subjektmarkør).
I 1984 fekk sango ein offisiell ortografi, som følgde heilt andre prinsipp. Mellom anna blir no tonane markerte. I 2019 blei rettskrivinga revidert på nokre punkt.
Frå 1976 til 1980 blei det gjort forsøk med sango som undervisningsspråk dei første åra på grunnskulen. Dette blei avslutta på grunn av manglande økonomiske støtte og den utbreidde haldninga at berre fransk høyrer heime i utdanningssystemet.
Sango blei offisielt språk i 1991, ved sida av fransk.
Bortsett frå religiøs litteratur er det lite som blir utgitt på sango. Frå 1974 til 1981 kom det ut ei avis på sango, med eit opplag frå kring 5000. Ho var støtta økonomisk av UNESCO. I dag finst nokre franskspråklege aviser i hovudstaden Bangui (med opplag på nokre hundre), men ingen på sango. Radioen er den viktigaste kjelda til nyheiter i landet.
Truleg meistrar over 90 prosent av innbyggjarane i landet sango, mens under 30 prosent kan fransk.
Trass i at sango kan reknast som eit pidgin/kreolspråk, kan det plasserast i same gruppe eller familie som ngbandi.
I boka The languages of Africa (1963) klassifiserte Joseph H. Greenberg både sango og ngbandi som medlemer av Eastern i språkgruppa Adamawa-Eastern, som var den sjette greina i språkfamilien niger-kongospråk. I dag blir Adamawa-Eastern til vanleg kalla adamawa-ubangi, og både sango og ngbandi blir rekna til undergruppa ubangi.
Nokre forskarar tvilar på eksistensen av ei eiga adamawa-ubangi-grein innanfor nigerkongo-språka, andre er kritiske til å rekne gruppa ubangi til niger-kongospråka; jamfør Cloarec-Heiss (1995) og Olson (2006).
Mange land i Afrika blei sjølvstendige på 1960-talet. I den samanhengen voks ønsket om at afrikanske språk ikkje skulle skrivast med dei europeiske kolonispråka som mønster. UNESCO sponsa møte mellom afrikanske lingvistar i Bamako (1966), Cotonou (1975) og Niamey (1978), der målet var å utvikle eit eige afrikansk referansealfabet som kunne brukast som mønster for skrivemåten av afrikanske språk.
I Den sentralafrikanske republikken var det planar om å ta i bruk sango i skuleverket, og da trongst ein fast ortografi, som ein ville basere på det afrikanske referansealfabetet. I 1984 blei dokumentet Code de l'orthographe officielle du sango godkjent av presidenten som grunnlag for den nye rettskrivinga.
Tabellen under viser forholdet mellom vokalfonema og skrivemåten av dei irettskrivinga av 1984. Dei ortografiske teikna står i kursiv, fonema mellom skråstrekar.
| oral vokalar | nasale vokalar | |||||
|---|---|---|---|---|---|---|
| i /i/ | u /u/ | in /ĩ/ | un /ũ/ | |||
| e /e/ /ɛ/ | o /o/ /ɔ/ | en /ɛ̃/ | on /ɔ̃/ | |||
| a /a/ | an /ã/ |
Som tabellen viser, skil ikkje rettskrivinga mellom dei trong-midtre vokalane /e o/ og dei open-midtre /ɛ ɔ/.
Neste tabell viser konsonantane:
| labial | alveolar | palatal | velar | labial-velar | glottal |
|---|---|---|---|---|---|
| p /p/ | t /t/ | k /k/ | kp /kp/ | ||
| b /b/ | d /d/ | g /ɡ/ | gb /ɡb/ | ||
| f /f/ | s /s/ | h /h ~ ʔ/ | |||
| v /v/ | z /z/ | ||||
| mb /mb/ | nd /nd/ | ng /nɡ/ | ngb /ŋmgb/ | ||
| mv /mv/ | nz /nz/ | ||||
| m /m/ | n /n/ | ny /ɲ/ | |||
| l /l/ | y /j/ | w /w/ | |||
| r /ɾ/ |
Fleire konsonantar kan følgjast av /w/ og /j/, som i rettskrivinga av 1984 blei skrivne u og i, til dømes kûê /kwé/ 'alle' og ngîâ /nɡjá/ 'le'. I den reviderte rettskrivinga av 2019 er skrivemåten kwê 'alle' og ngyâ 'le'.
Sango er eit tonespråk, med høg, midtre og låg tone. Den høge tonen er merkt med cirkumfleks ( ^ ) og midtre tone med trema ( ¨ ), mens låg tone er umerkt, som illustrert i denne setninga:
âmôlengê tî lo agä 'ungane hennar/hans kom'
Sango er eit isolerande språk. Orda blir ikkje bøygde og alle grammatiske relasjonar blir uttrykte med ordstilling og grammatiske hjelpeord.
Nokre grammatiske hjelpeord blir skrive som ein del av ordet dei står til, andre blir skrivne som eigne ord. Til dømes kan âmôlengê 'ungar' analyserast som â-môlengê, der â uttrykkjer 'fleirtal' og môlengê tyder 'unge, barn'. Verbet agä 'kom' kan analyserast som a-gä, der a viser at subjektet er ein nomenfrase (ikkje eit pronomen), mens gä tyder 'kom'. Både â og a blir rekna som grammatiske hjelpeord, ikkje bøyingsprefiks. Hjelpeordet tî står mellom det eigde og eigaren i ein eigedomskonstruksjon, til dømes âmôlengê tî lo 'ungane hennar/hans', der lo tyder 'ho/han'.
Språket har derimot avleiing, til dømes suffikset -ngö, som gjer verb til substantiv: kono 'vekse, vere stor' ⇒ könöngö 'storleik
Sango er eit såkalla SVO-språk – i ei setning kjem først subjektet (S), så verbalet (V) og deretter objektet (O), som i denne setninga, som tyder 'ho/han kjøpte ei ku':
| subjekt | verbal | objekt |
|---|---|---|
| lo | vo | mbênï bâgara |
| ho/han | kjøpte | ubunden ku |
I nomenfrasen står determinativ og adjektiv framfor substantivet (hovudet), som i uttrykket âmbênï kêtê môlengê 'nokre små ungar'
| determinativ | adjektiv | hovud |
|---|---|---|
| â-mbênï | kêtê | môlengê |
| fleirtal-ubunden | liten | unge, barn |
Som âmôlengê tî lo 'ungane hennar/hans' lenger oppe viser, står eigarleddet etter hovudet i nomenfrasen.
Kommentarar
Kommentarar til artikkelen blir synleg for alle. Ikkje skriv inn sensitive opplysningar, for eksempel helseopplysningar. Fagansvarleg eller redaktør svarar når dei kan. Det kan ta tid før du får svar.
Du må vere logga inn for å kommentere.