Wales’ historie

Engelsk kolonisering av Wales starta etter at normannarane trengde inn i Wales etter slaget ved Stamford bridge (1066). Få tiår etter var Wales fragmentert. Dei engelske kongane utnytta dette ved meir enn 20 kongelege ekspedisjonar inn i Wales mellom det tidlege 1080-talet og slutten av 1260-talet.

Gjennom 1100-talet utvida normannarane området dei kontrollerte, bygde borger og oppretta adelsområde med føydal autoritet, rettsleg og administrativ kontroll og militær makt. Ein del av strategien var at dei nye herskarane over områda langs grensa mot England fekk utvida fullmakter. Alt dette utløyste motstand. Grufudd ap Cynan, herskaren over Gwynedd, leidde opprør i 1075, 1081 og frå 1094 til 1098, med irsk-norrøn støtte. Gruffudd ap Rhys, prinsen av Deheubarth, vende tilbake frå eksil i Irland og leidde eit opprør i åra etter 1113. Walisiske opprørarar mot normannarane vann slaget ved Crug Mawr, ofte omtala som slaget ved Cardigan i 1136. Det handla om kontroll over store delar av det vestlege Wales.

Den engelske Kong Edvard 1 gjennomførde felttog mot Llywelyn den siste, som var prins av Wales frå 1277. I 1282 braut den walisiske motstanden saman, og Llywelyn vart drepen. I 1284 fastsette Edvard 1 Rhuddlan-statuttane på eit slott i Nord-Wales. Slottet var del av ein jarnring av slott med engelske herskarar, bygd for å kontrollera Wales. Med desse statuttane vart Wales annektert under den engelske krona, det vart gjennomførd ei administrativ nyordning og engelsk lovgjeving vart innførd. Eit viktig unnatak var at tradisjonelle walisiske arvelover fekk gjelda vidare. Bygging av nye borger for å sikra engelske interesser vart sett i gang frå 1285 i Caernarfon, Convy og Harlech. I 1301 vart sonen til Edvard 1, Edvard av Caernarfon, gjort til prins av Wales. Mange walisarar såg det som ein provokasjon. Frå 1307 til 1327 var Edvard av Caernarfon kong Edvard 2 av England.

Det siste store mellomalderopprøret mot engelsk styre var leidd av Owen Glendower. Opprøret pågjekk i perioden 1400–1415 og gav Owen Glendower og styrkane hans sigrar og kontroll over store delar av Wales tidleg i opprørsperioden

Dei walisiske straffelovene vart fastsette av den engelske kongen i 1401–1402 og seinare stadfesta fleire gonger. Lovene var ein reaksjon på Owen Glendower-opprøret. Walisarar og engelskmenn som gifta seg med walisiske kvinner fekk ikkje ha høgare embete. Walisarar kunne ikkje bera våpen eller rustning, kjøpa eigedom i engelske landbyar, eiga slott eller delta i offentlege forsamlingar. Engelskmenn kunne heller ikkje dømast av walisarar. Walisiske kulturuttrykk vart rekna som oppmoding til opprør og vart forbodne. Walisarar vart i røynda rekna som andreklasses innbyggjarar.

Laws in Wales Acts (unionslovene) vart vedtekne av det engelske parlamentet under Henrik 8. mellom 1535 og 1542/43. Dei gav tettare administrativ og legal integrasjon under England, men gav også walisarar rett til politisk representasjon i parlamentet. Unionslovene gjorde også dei walisiske straffelovene overflødige, men dei vart ikkje formelt oppheva før i 1624. Etter The Wales and Berwick Act (1746) skulle alle engelske lover også gjelda i Wales, dersom dei ikkje klårgjorde at Wales var unnateke. Den siste walisiske særdomstolen vart fjerna i 1830.

Med industrialiseringa fylgde sterk folkeauke og sterk urbanisering. Folketalet auka frå under 600 000 i 1801 til om lag to millionar i 1900. Folketalet auka meir i denne perioden enn i den lengre perioden frå 1900 til i dag (frå 2 millionar til 3,2 millionar), trass i dårlegare levekår og helsestell.

Det førindustrielle Wales var eit bonde- og landsbysamfunn, der kystområda og grenseområda mot England hadde høgast folketettleik, medan innland- og høglandsområda hadde låg og spreidd busetnad. Den industrielle revolusjonen leidde til sterk folkeauke i byane, og i 1911 budde fleirtalet i byar. Den gjorde Wales til eit industralisert klassesamfunn med føresetnader for å utvikla ei sterk fagrørsle og eit Labour-parti med høg oppslutnad.

Eksport til ulike delar av det britiske imperiet, særleg av produkt frå gruve- og tekstilindustrien, vart økonomisk viktig og bidrog til at hamnebyar som Cardiff og Swansea vart viktige eksportknutepunkt. Einskildpersonar i Wales hadde også vïktige eigarinteresser i koloniane. Ein av dei var Richard Pennant (1737–1808, 1. Baron Penhryn), som var eigar av seks sukkerplantasjar på Jamaica og difor var ein del av den transatlantiske slaveøkonomien. Det walisiske avtrykket i imperiet er også synleg ved at fleire skip i det britiske aust-indiakompaniet var oppkalla etter stader i Wales, og at stader og regionar i ulike delar av imperiet fekk namn som streka under dette, som New South Wales (Australia), som tidlegare heitte New Wales.

Avtrykket av Wales på imperiet var også synleg på det religiøse området. Ein av dei viktigaste aktørane for bibelomsetting til lokale og regionale språk i imperiet, og for misjon, var British and Foreign Bible Society (1804). Inspirasjonen kom frå Wales og den evangeliske og særleg metodistiske vekkinga der på 1700-talet. Dette selskapet omsette Bibelen til ei mengd språk i britiske koloniar.

Institusjonsdanninga var starten på ei utviklingsline fram mot walisisk indre sjølvstyre med delegerte fullmakter frå parlamentet i London. I 1886 vart organisasjonen Cymru Fudd (Det framtidige Wales) skipa. Frå starten var dette hovudsakleg ein kulturnasjonal organisasjon, men etter kvart gjekk den klårare inn for indre sjølvstyre, delvis inspirert av kampen om heimestyre for Irland. Walisarar busette i London og Liverpool var leiande kjerne. Mest kjend av desse var David Lloyd George, politikar for det liberale partiet og seinare statsminister i Det foreinte kongeriket Storbritannia og Nord-Irland.

Det liberale partiet hadde sterkast walisisk representasjon i Westminster fram til 1910. Ved parlamentsvalet i 1900 fekk Wales sin fyrste Labour MP (medlem i parlamentet), og etter fyrste verdskrigen vart dette det dominerande partiet i Wales med det konservative partiet som nummer to. I 1925 vart partiet Plaid Cymru (Partiet for Wales) skipa. Frå starten var dette hovudsakleg eit kulturnasjonalistisk parti. Plaid Cymru fekk sin fyrste MP (Gwynfor Evans) i eit suppleringsval i 1966, og fekk fyrst vesentleg oppslutnad frå 1960- og 1970-talet. I seinare tid har partiet også ynskt fullt sjølvstende for Wales, men også auka indre sjølvstyre inntil sjølvstende kan realiserast. Frå 2014 har tilhengjarane av politiske sjølvstende for Wales også arbeidd gjennom kampanjeorganisasjonen YesCymru.

Det har vore to folkerøystingar om å oppretta ei walisisk folkevald forsamling i 1979 og 1997. Fyrste gongen røysta eit massivt fleirtal nei, men i 1997 røysta eit knapt fleirtal på 50,3 prosent ja, og 49,7 prosent røysta nei. Walisisk heimestyre (engelsk: devolution) vart difor innførd ved opninga av Senedd Cymru i 1999. Det skjedde same år som det vart etablert eit tilsvarande skotsk forsamling og året etter at Northern Ireland Assembly vart til.

Senedd Cymru er eit eittkammerparlament. Etter ei ny folkerøysting i 2011 fekk parlamentet fullmakter til å gjera lovvedtak i alle saker der parlamentet har fullmakter delegert frå Westminsterparlamentet. Frå valet i 2026 vart Senedd utvida frå 60 til 96 representantar frå 16 valkrinsar. Valkrinsane valde 6 representantar kvar, fordelt etter D’Hondtmetoden. Valperioden vart samstundes endra frå fem til fire år.

Alle Senedd-val frå 1999 har gjort Labour til største parti og gjeve dei fyrsteministeren for Wales. Labour har vore det dominerande partiet i Wales i over 100 år etter fyrste verdskrigen. Det konservative partiet og Plaid Cymru har veksla mellom å vera nest størst og tredje størst. Denne samanhengjande perioden med Labour-dominans i Wales tok slutt ved valet til Senedd Cymru i mai 2026. Då vart det venstreorienterte nasjonalistpartiet Plaid Cymru størst og kunne skipa regjering for Wales.